1 / 55

FIZYKA i BIOFIZYKA Prezentacja do wykładu 5.

FIZYKA i BIOFIZYKA Prezentacja do wykładu 5. Elementy fizyki jądrowej. Magnetyczny rezonans jądrowy. Dr Dorota Wierzuchowska. Fizyka i chemia są ze sobą ściśle powiązane i stanowią podstawę wszystkich innych nauk przyrodniczych.

eudora
Download Presentation

FIZYKA i BIOFIZYKA Prezentacja do wykładu 5.

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author. Content is provided to you AS IS for your information and personal use only. Download presentation by click this link. While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server. During download, if you can't get a presentation, the file might be deleted by the publisher.

E N D

Presentation Transcript


  1. FIZYKA i BIOFIZYKAPrezentacja do wykładu 5. Elementy fizyki jądrowej. Magnetyczny rezonans jądrowy. Dr Dorota Wierzuchowska

  2. Fizyka i chemia są ze sobą ściśle powiązane i stanowią podstawę wszystkich innych nauk przyrodniczych. • Chemia bada substancje i ich przemiany jakościowe, reakcje chemiczne na drodze których jedne związki chemiczne przechodzą w inne.

  3. Pierwiastek chemiczny-atom • Podstawowym pojęciem w chemii jest pierwiastek chemiczny. Jest to substancja prosta, której nie da się metodami chemicznymi rozdzielić na składniki. Pierwiastek często jest definiowany jako zbiór atomów. • Atomy składają się z jądra i otaczających to jądro elektronów.

  4. Układ okresowy pierwiastkówhttp://pomocedlaszkol.isu.pl/?id=pokaz_produkt&id_prod=22343

  5. Tablica Mendelejewa w wersji anglojęzycznej, wykonana ściśle na wzór 5. edycji przygotowanej przez samego Mendelejewa w 1891 r http://pl.wikipedia.org/wiki/Uk%C5%82ad_okresowy_pierwiastk%C3%B3w

  6. Fizyka atomowa - dział fizyki zajmujący się stanami elektronowymi w atomie, a więc wszystkim co określa własności chemiczne ciał. • Fizyka jądrowa - dział fizyki zajmujący się jądrami atomów, bada budowę i stabilność jąder.

  7. Odkrycie jądra atomowego W roku 1911 Rutherford, angielski fizyk i chemik wykonał eksperyment potwierdzający istnienie jadra atomowego. Cząstki alfa przepuścił przez bardzo cienką złotą folię. Rozkład kątowy rozproszonych cząstek skłonił Rutherforda do wysnucia wniosku, że cała masa oraz dodatni ładunek atomu skupiony jest w bardzo niewielkiej objętości. W ten sposób potwierdził on eksperymentalnie istnienie jądra atomowego.

  8. Eksperyment Rutherfordahttp://physics.nad.ru/Physics/English/el.htm

  9. Jądro atomowe to centralna część atomu zbudowana z jednego lub więcej protonów i neutronów, zwanych nukleonami. Jądra mają rozmiary rzędu 10-14 – 10-15 m, co stanowi około 1/100000 rozmiaru i ponad 99,9% masy atomu. 1cm3 materii jądrowej ma masę około 108 ton http://pl.wikipedia.org/wiki/Atom.

  10. Jądro atomowe zX A –liczba nukleonów w jądrze Z –liczbaprotonów w jądrze

  11. Jądro atomowe • Jest układem nukleonów- protonów i neutronów. Liczba protonów określa ładunek elektryczny jądra, decyduje o tym jakiego pierwiastka chemicznego jest to atom i o przebiegu reakcji chemicznych. • Liczba neutronów ma pewien wpływ na przebieg reakcji chemicznych poprzez tzw. efekt izotopowy, różne izotopy tego samego pierwiastka mają nieco inne własności chemiczne i fizyczne.

  12. Tabela nuklidów • przedstawia graficznie wszystkie znane nuklidy (jądra atomowe) o określonej liczbie protonów i neutronów. • Izotopy-atomy danego pierwiastka różniące się liczbami masowymi. • Izobary-atomy o tej samej liczbie masowej • Izotony-atomy o tej samej liczbie neutronów • Izomery-o identycznej liczbie protonów i neutronów, jednakże różniące się stanem kwantowym

  13. Jednostki • Jednostka masy atomowej u została zdefiniowana jako 1/12 masy atomu węgla 12C u=1,6605387313x10-27kg wyrażona w elektronowoltach u=931,48 MeV • Ładunek elementarny e (ładunek elektronu) e=1,602 176 53(14)x10-19C

  14. Elektronowolt Elektronowolt (eV) – jednostka energii stosowana w fizyce. Jeden elektronowolt jest to energia, jaką uzyskuje elektron będąc przyspieszonym różnicą potencjałów równą 1 woltowi: 1eV=1e · 1V ≈ 1,602 176 53 ×10-19 J 1 J ≈ 6,241 509 47(53) ×1018 eV

  15. Proton • Przyjmuje się, że proton posiada elementarny, dodatni ładunek elektryczny i masę atomową równą 1, zapisywany jako +p1 lub H+. • Masa spoczynkowa: mp = 1,67262171(29) x 10 -27 kg = 938,272029(80) MeV/c² = 1,00727646688 u • Spin: 1/2 • Samotny proton to jądro 1H, proton związany z neutronem to jądro deuteru - ²H (deuteron). Liczba protonów w jądrze danego atomu to jego liczba atomowa,

  16. Neutron • Neutron (z łac neuter "obojętny" ) jest obojętny elektrycznie. • masa spoczynkowa wynosi ok. 1,00866491578 u, czyli 1,6749272 x 10-27 kg (jest nieco większa od masy protonu). • Spin: 1/2 Neutrony występujące poza jądrem nie są stabilne, ale rozpadają się bardzo wolno (jak na cząstkę subatomową), jego średni czas życia to 885,7 s (ok. 15 min.): Według tego schematu zachodzi rozpad promieniotwórczy "beta".

  17. Siły jądrowe • Oddziaływania silne wiążą nukleony w jądrze • Mają krótki zasięg, do 2x10-15m, dla odległości mniejszych niż 10-15m są siłami odpychającymi, powyżej-przyciągającymi. • Nie są centralne, zależą również od orientacji spinów • Mają właściwość „wysycania” • Wielkość tych sił prawie nie zależy od ładunku

  18. Modele jądrowe • Kroplowy-jądra są kuliste jak krople cieczy, nukleony w jądrze zachowują się jak cząsteczki w cieczy. • Powłokowy-nukleony wewnątrz jądra mogą przyjmować tylko stany energetyczne zgodne z energiami kolejnych powłok. • Kolektywny-nukleony łączą się w grupy tworząc nowe cząstki wewnątrz jądra

  19. Deficyt masy Deficyt masy(niedobór masy, defekt masy) - różnica Δm między sumą mas nukleonów wchodzących w skład jądra atomowego, a masą jądra. Iloczyn niedoboru masy i kwadratu prędkości światła w próżni jest równy energii wiązania jądra ΔE= Δmc2={[Zmp + (A-Z)mn]-mj}c2 gdzie: • nuklid zawierający N neutronów i Z protonów (N+Z = A) • mp=1,00727 - masa protonu w jednostkach masy atomowej • mn=1,00866 - masa neutronu • mj - masa jądra nuklidu • c = 3·108 m/s - prędkość światła w próżni

  20. Energia wiązania

  21. Reakcja fuzji termojądrowej, jądra deuteru i trytu łączą się, powstaje jądro helu, neutron i wydzielana jest energia. Reakcje jądrowe

  22. Promieniotwórczość • Reakcje jądrowe spontaniczne- promieniotwórczość naturalna • Reakcje jądrowe wymuszone- promieniotwórczość „sztuczna”

  23. Prawo rozpadu promieniotwórczego • Dla każdego jądra promieniotwórczego istnieje określone prawdopodobieństwo l, że ulegnie ono przemianie promieniotwórczej w danym czasie. • Liczba atomów dN, które rozpadną się w ciągu krótkiego czasu dt wynosi: dN=- Nl dt • Jeżeli No to liczba atomów w chwili t=0, to po czasie t pozostanie N atomów jakie się nie rozpadły N(t)= Noe- lt

  24. Okres połowicznego rozpadu Jest to czas T po jakim rozpadnie się połowa jąder istniejących w chwili czasu t=0. No/2= Noe- lT T=ln2/l= 0.693/l T zawiera się w granicach od 3x10-7s do 1,4x1027 lat

  25. Aktywność A Aktywność jest to liczba przemian jądrowych DN zachodzących w czasie Dt A=DN/Dt Jednostką aktywności w układzie SI jest jeden bekerel -Bq. Aktywność 1Bq ma preparat w którym zachodzi w czasie 1 sekundy jeden rozpad promieniotwórczy

  26. Rozpad alfa Rozpad alfa (przemiana α) - przemiana jądrowa, w której emitowana jest cząstka α (jądro helu42He2+). Strumień emitowanych cząstek alfa przez rozpadające się jądra to promieniowanie alfa. W wyniku tej reakcji powstające jądro ma liczbę atomową mniejszą o 2, a liczbę masową o 4 od rozpadającego się jądra.

  27. Rozpad beta Rozpad beta to przemiana nukleonu w inny nukleon, zachodząca pod wpływem oddziaływania słabego. Wyróżniamy nastepujące rodzaje tego rozpadu: rozpad β − (beta minus) rozpad β + (beta plus) wychwyt K.

  28. Rozpad beta minus Rozpad β - − polega na przemianie neutronu w proton z emisją elektronu i antyneutrina elektronowego według schematu:

  29. Rozpad beta plus Rozpad β − polega na przemianie protonu w neutron z emisją pozytonu i neutrina elektronowego według schematu:

  30. Wychwyt K Wychwyt elektronu - przemiana jądrowa, w której jeden z elektronów atomu jest przechwytywany przez proton z jądra atomowego, w wyniku czego powstaje neutron (pozostający w jądrze) i neutrino elektronowe, które jest emitowane.

  31. Promieniowanie gamma Promieniowanie gamma to wysokoenergetyczna forma promieniowania elektromagnetycznego powstające w wyniku przemian jądrowych, o energii kwantu większej od 10 keV, co odpowiada częstotliwości większej od 2,42EHz (eksaherc 1018 herca), a długości fali mniejszej od 124 pm, jonizujące i przenikliwe. Zakres ten częściowo pokrywa się z zakresem promieniowania rentgenowskiego.

  32. Przenikliwość promieniowania a b g gggg

  33. Promieniowanie jonizujące wszystkie rodzaje promieniowania, które wywołują jonizację ośrodka materialnego, tj. oderwanie przynajmniej jednego elektronu od atomu lub cząsteczki albo wybicie go ze struktury krystalicznej. Promieniowania alfa, beta, gamma oraz promieniowanie elektromagnetyczne o energii większej od energii światła widzialnego.

  34. Oddziaływanie promieniowania elektromagnetycznego z materia • Jonizacja • Wzbudzenie optyczne (fluorescencja i fosforescencja) • wtórne rentgenowskie promieniowanie charakterystyczne • Zjawisko fotoelektryczne zewnętrzne i wewnętrzne • Zjawisko Comptona • Rozpraszanie • Tworzenie par

  35. Oddziaływanie promieniowania korpuskularnego z materią Cząstki naładowane: • Jonizacja bezpośrednia poprzez oddziaływania kulombowskie • Wzbudzenie optyczne i rentgenowskie Cząstki nienaładowane: • Jonizacja wtórna • Powstawanie jonizujących jąder odrzutu • Zapoczątkowanie reakcji rozszczepienia, rozpraszanie niesprężyste, wychwyt

  36. Radiobiologia Badanie skutków działania promieniowania na organizmy żywe Skutki mogą być • genetyczne- uszkodzenie DNA • somatyczne- bezpośrednie uszkodzenie komórek

  37. Napromieniowanie może nastąpić poprzez źródła: • zewnętrzne- aparatura rentgenowska i izotopy wykorzystywane w medycynie, technice i przemyśle, zwiększona zawartość izotopów na niektórych terenach • wewnętrzne- nuklidy które zostały wprowadzone do organizmu przypadkowo lub celowo przy wykonywaniu badań medycznych

  38. Działanie promieniowania na organizmy żywe • Bezpośrednie- uszkodzenie cząsteczek i struktur np. zmiana kodu DNA, rozerwanie łańcucha polimerów. • Pośrednie- radioliza wody, produkcja wolnych rodników i wody utlenionej, utlenianie nienasyconych kwasów tłuszczowych, reakcje prowadzące do rozpadu białek, zakłócenie czynności życiowych, śmierć.

  39. Wrażliwość narządów na promieniowania jonizujące

  40. Zastosowania w medycynie, biologii i ochronie środowiska • W terapii nowotworów napromieniowanie zewnętrzne (bomba kobaltowa) i wewnętrzne (igły radowe) • Badanie struktury i funkcji narządów za pomocą substancji znakowanych • Metody badawcze: metoda rozcieńczeniowa i analiza aktywacyjna

  41. Ochrona przed skutkami działania promieniowania • Stosowanie osłon • Zachowanie bezpiecznej odległości od źródeł • Skrócenie czasu pracy ze źródłami promieniowania • Dozymetria • Badania okresowe

  42. SPIN • Spin jest to własny, nie wynikający z ruchu danej cząstki względem innych cząstek, lecz tylko z samej natury tej cząstki, moment pędu w układzie, w którym ona spoczywa. • Dla elektronu, protonu czy neutronu liczba ta jest oznaczana symbolem "s" i może przyjmować wartość ułamkową ½.

  43. Spin jądrowy Niezerowy spin jądrowy posiadają atomy o nieparzystej liczbie nukleonów (np. wodór 1-H, węgiel 13-C, azot 15-N, tlen 17-O, fluor 19-F, sód 23-Na i fosfor 31-P). W uproszczeniu spin jądrowy zawiązany jest z rotowaniem jądra wokół własnej osi i z wewnętrznym momentem pędu jądra. Każde jądro jest obdarzone dodatnim ładunkiem elektrycznym, stąd jego spin generuje bardzo słabe pole magnetyczne i jest źródłem momentu magnetycznego μ.

  44. Magnetyczny rezonans jądrowy Podstawą zjawiska MRJ jest oddziaływanie spinów jądrowych z polami magnetycznymi: • stałym polem magnetycznym Bz, które jest wytwarzane magnesami, • zmiennym polem magnetycznym Bxy, skierowanym prostopadle do osi z • zmiennymi polami lokalnymi generowanymi przez sąsiednie jądra atomów oraz znajdujące się na nich chmury elektronowe.

  45. Precesja momentów magnetycznych • W polu magnetycznym orientacja wektora momentu magnetycznego jądra podlega kwantyzacji przestrzennej, dozwolone są tylko pewne ustawienia względem kierunku pola. Związane są z tym dozwolone poziomy energetyczne • Momenty magnetyczne wykonują precesję względem kierunku tego pola z częstością: w= gBz

  46. Magnetyzacja Wypadkowy wektor magnetyzacji próbki jest złożeniem poszczególnych momentów magnetycznych jąder. Ma on kierunek osi z (zewnętrznego pola magnetycznego Bz).

  47. Warunki rezonansu Po zadziałaniu impulsu prostopadłego do Bz zmiennego pola magnetycznego o częstości w następuje rezonansowe pochłanianie energii pola magnetycznego i przejścia jąder pomiędzy dozwolonymi stanami energetycznymi. Wektor magnetyzacji obraca się, maleje magnetyzacja wzdłuż osi z, pojawia się magnetyzacja prostopadła w płaszczyźnie xy

  48. Relaksacja Następnie w wyniku tzw. procesów relaksacji następuje odnowienie magnetyzacji podłużnej (relaksacja podlużna) i zanik magnetyzacji poprzecznej (relaksacja poprzeczna).

  49. Sygnał zaniku swobodnej precesji Rejestrowany jest tzw. sygnału zaniku swobodnej precesji (ang. Free Induction Decay, FID), który niesie w sobie informację m.in. o oddziaływaniach spinowych oraz o procesach relaksacji (pośrednio o dynamice molekularnej). Oddziaływania spinowe to przede wszystkim oddziaływania spinów jądrowych z dodatkowym polem magnetycznym, zmieniającym warunki rezonansowe w poszczególnych obszarach próbki. Dodatkowe pole, tzw. pole lokalne, wytworzone jest przez obsadzone orbitale elektronowe

More Related